vanrieljournalistiek

Must reads

Uit het leven van een hond, Sander Kollaard (2019)

Het boek beslaat één zomerse zaterdag in het leven van Henk van Doorn, een zachtaardige, wat te zware, gescheiden ic-verpleegkundige van 56. Een belangrijke dag, waarop hij hoort dat zijn hond Schurk niet lang meer zal leven, hij verliefd wordt en zijn lievelingsnichtje jarig is. Voor Henk allemaal aanleidingen zich te verliezen in een stroom van herinneringen, associaties en filosofische bespiegelingen. Henk is een denker en een tobber, maar blijkt daarnaast ook - en vooral - uitermate levenslustig.

 

Kollaard is een geweldige observator en sterke stilist. Het boek staat vol met prachtige zinnen en is ontroerend, menselijk, grappig en vooral erg mooi geschreven. Heel terecht, dat hij met deze nieuwe klassieker de Libris Literatuurprijs 2020 won.

Je keek te ver, Marjoleine de Vos (2020)

Een klein maar fijn beschouwend boekje over de waarde van wandelen, het lezen van een landschap, verlies, zingeving, stilte en taal. Helder en poëtisch.

 

Ook mooi: Doe je best. Lof van het ongrijpbare leven (essays) (2018). Over mythen, kunst, zingeving en het accepteren van het doorgaans behoorlijk rommelig verlopende leven waarin je hooguit je best kunt doen, maar absolute idealen niet haalbaar zijn.

Ook erg mooi: Dichtersgesprekken (2005).

Filosofisch veldwerk. Florentijn van Rootselaar (2018)

ondertitel: Grote filosofen van nu over barre tijden. Een bundel met toegankelijk geschreven korte interviews met vijftien internationaal toonaangevende filosofen zoals Zygmunt Bauman, Martha Nussbaum, Michael Sandel, Susan Neiman, Bruno Latour en Peter Sloterdijk.

 

Boeiend is het interview met de Duitse socioloog Hartmut Rosa over het belang van resonantie (religie, kunst en natuur) in deze tijd van versnelling. En ook met de (in het westen) minst bekende Chinese filosoof Tu Weiming (1940), hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Peking, (www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/lees/biografieen/w/tu-weiming.html , 2011) over de ethiek van het confucianisme en de spiritualiteit van de aarde.

 

Mama's laatste omhelzing, Frans de Waal (2019)

Wie zichzelf en anderen beter wil begrijpen - en wie wil dat niet - , vindt hierin veel boeiends. In zijn vorige boek Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? liet De Waal al zien dat dieren intelligenter zijn dan de meeste mensen geneigd zijn te denken. In Mama's laatste omhelzing. Over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf laat hij - aan de hand van prachtige verhalen en overtuigende voorbeelden - zien hoe rijk het emotionele leven van chimpansees, bonobo's en kapucijnapen is en hoezeer zij op ons lijken. En ook: wij op hen. Dat zorgt voor een andere blik op vriendschap, verzoening, macht(sstrijd), groepsdynamiek, schuld en schaamte. Zoals al zijn boeken: helder en verhelderend.

Discretie. Essay over een vergeten deugd, Peter Venmans (2019)

Een onderzoek naar de waarde van terughoudendheid en omzichtigheid. Met boeiende analyses, zoals over de invloed van het wetenschappelijk denken op het moderne ideaal van transparantie en over de tirannie van de intimiteit. Mooie beschouwingen over weinig bij de tijdgeest passende verschijnselen als 'sprezzatura', galanterie en de hoofse cultuur. Een goed doordacht en overtuigend pleidooi niet alles te zeggen dat gezegd zou kunnen worden.

De grenzen van mijn taal, Eva Meijer (2019)

Ondertitel: een klein filosofisch onderzoek naar depressie.

 

Eva Meijer beschrijft rustig en invoelbaar hoe de grijsheid van depressie bezit van haar kan nemen en hoe ze geleerd heeft zich daartegen te verweren en een betekenisvol leven te leiden. Over winterbomen en de Inventionen van Bach en reddingsboeien als stilte, wandelen, haar hond en hard werken. Op een mooie manier triest, maar vooral krachtig.

Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd, Robert Macfarlane (2019)

Een ontdekkingstocht naar onbekende werelden onder het aardoppervlak, in grotten, gangenstelsels, mijnen en bergen, onder steden en bossen. Over begraven, opgraven en delven. En over actuele thema's als kernafvalopslag en het smelten van het permafrost, waarbij wat begraven was weer aan het licht komt. Macfarlane schrijft ook over de recente inzichten over hoe bomen via hun wortels met behulp van schimmels communiceren binnen het zogenoemde wood wide web. Hij verbindt wat hij op zijn tocht ziet en hoort met verhalen over het onderaardse in de literatuur en mythologieën. Dat levert een rijk boek op met een (letterlijk) ander perspectief op de wereld.

 

 

Extinctie, René ten Bos (2019)

Helder en erudiet. Leest als een trein, terwijl het gaat over een complex en zwaar onderwerp. De luchtige, ironische stijl van Ten Bos maakt het behapbaar.

Standpunten. Wat we van grote filosofen kunnen leren, Svend Brinkmann (2016)

Tegen het nuttigheidsdenken, waarbij alles ergens voor moet dienen, of iets moet opleveren. Die instrumentele benadering onttrekt betekenis aan het bestaan, betoogt Brinkmann, filosoof en hoogleraar psychologie van Aalborg. In toegankelijk geschreven hoofdstukken over thema's als waardigheid, liefde, vergeving, vrijheid en dood zet hij overtuigend uiteen waarom dit volgens hem zaken zijn met intrinsieke waarde.

 

Vooral het hoofdstuk over verantwoordelijkheid, aan de hand van de relatief onbekende Deense filosoof Knud Ejler Løgstrup (1905-1981), auteur van Den Etische Fordrung (1956), is prachtig. Volgens Løgstrup vloeien uit macht altijd plicht en verantwoordelijkheid voort.

 

Brinkmann (1975) schreef eerder het - eveneens cultuurkritische - Standvastig. Hiervoor kreeg hij in 2015 de Rosenkjærprijs, die elk jaar wordt uitgereikt aan iemand die een wetenschappelijk onderwerp inzichtelijk maakt voor een breed publiek.

The End of Night, Paul Bogard (2013)

Een onderzoek naar de gevolgen en betekenis van het wereldwijd oprukken van licht en lichtvervuiling. Van de kinderen die nu in het Westen geboren worden, zal door de oprukkende lichtvervuiling 80 procent de Melkweg nooit in volle glorie kunnen zien. De nacht is niet alleen van belang voor onze biologische klok en gezondheid, maar ook voor nachtdieren als motten en vleermuizen, voor ecosystemen en astronomen. En voor stilte en melancholie, zo laat Bogard zien in een mooi hoofdstuk over de culturele en spirituele betekenis van het donker. Hij weet een verlangen wakker te maken naar iets waarvan je niet besefte dat je het mist: een nacht die zo donker is, dat weer zichtbaar wordt dat sterren verschillende kleuren hebben en dat de Melkweg diepte heeft.

Zoals uit de ondertitel Searching for Natural Darkness in an Age of Artificial Light blijkt, heeft Bogard het boek geschreven als een zoektocht. Die voert de lezer van het felle licht van Las Vegas in het eerste hoofdstuk naar de donkerste plekken op aarde in het laatste. Beeldend geschreven, soms poëtisch, rijk aan informatie en tot nadenken stemmend.

 

Zie ook: https://rijkewaddenzee.nl/project/dark-sky-waddengebied/

Leven als een beest, Charles Foster (2016)

Fascinerend vanwege de excentrieke exercitie: Foster probeert enige tijd te leven als achtervolgens een das, otter, stadsvos, edelhert 
en gierzwaluw. Hij wil af van antropocentrisme en antropomorfe beelden à la Beatrix Potter. Daarom probeert hij te beleven wat
het inhoudt om één van deze dieren te zijn en de wereld te ervaren zoals zij. De hele onderneming doet, ook door de keuze voor deze
vijf dieren, typisch Engels aan. De auteur groeide op met dieren en ontwikkelde zich van dierenonderzoeker en jager op herten tot
empathische dierenvriend. Hij is bereid ver te gaan voor zijn project: hij slaapt op de grond in een stadspark, ligt uren in z'n eigen
uitwerpselen, lijdt honger en kou en eet wormen en muggen. Zich inlevend in een gierzwaluw, dreigt Foster de greep op de realiteit te
verliezen en wordt hij wel erg associatief.
De eerlijkheid van de auteur, een op medische ethiek gepromoveerde dierenarts, schrijver en advocaat, is bewonderenswaardig. De grote
kracht van het boek is, dat het anders is dan alle andere boeken over dieren. Vooral vanwege de enorme sensitiviteit en rake
beschrijvingen van zintuiglijke ervaringen van voor ons als mens onbekende werelden. Maar ook vanwege de vele originele gedachten die
het letterlijk 'out of the (menselijke) box' denken oplevert.

 

Hoe moet je zijn? Sheila Heti (2012)

Hoe kun je authentiek zijn? En: wat is goede kunst? Voor de hoofdpersoon in deze autobiografische roman spreekt weinig voor zich. De Engelse titel 'How should a person be'?' drukt haar vertwijfeling nog beter uit dan de Nederlandse. Ze lijkt het leven meer te denken dan te leven. Dat levert prachtige observaties en redeneringen op, waar regelmatig om te lachen valt. Een fris, origineel en filosofisch boek, gebaseerd op interviews die Heti hield met haar (kunstenaars)vrienden.

Drift, Bregje Hofstede (2018)

Een autobiografisch verhaal over de teloorgang van een liefde. Eerlijk, intens en pijnlijk. Zorgvuldig opgeschreven. Hofstede maakt invoelbaar hoe twee mensen elkaar - ondanks goede bedoelingen - kunnen verstikken en laat zien hoe trouw zijn aan jezelf onherroepelijk kan betekenen dat je een ander pijn moet doen.

Veel mooie metaforen en beschouwingen. Over slapeloosheid, te veel in je hoofd of in een verhaal leven, van jezelf vervreemd raken en daardoor depressief worden. Prachtige zinnen, zoals: ‘Dit obsessieve teruglezen van mij betekent ook dat ik met modderpoten door ons verleden banjer om overal aan te wijzen wat er niet precies klopte. Ik ben doorlopend bezig haarscheuren tot breuklijnen te maken met de koevoet van het nu.’

Het raadsel Spinoza, Irvin D. Yalom, (2012)

Ook: Nietzsches tranen (2005) en De Schopenhauer-kuur (2007). En: De therapeut (2005) en: Tegen de zon in kijken. Doodsangst en hoe die te overwinnen (2008). Oftewel: al het werk van deze schrijver en psychiater is een must read, omdat het getuigt van veel mildheid en inzicht in existentiële vragen en de 'condition humaine' zonder ooit hoogdravend te worden.

De oude koning in zijn rijk, Arno Geiger (2012)

Een zoon (de schrijver) over zijn dementerende vader. Rake en liefdevolle observaties, rijke taal. Ontroerend, maar niet zwaar. Soms zelfs erg grappig.

In Extremis, Tim Parks (2017)

De besluiteloze hoofdpersoon, een vijftigjarige zoon aan het sterfbed van zijn moeder, laat zich voortdurend claimen door zijn omgeving, worstelt met schuldgevoelens, keuzes, een gênant fysiek probleem, zijn verleden en het leven in het algemeen. Zijn diepste wens kan hij alleen uiten tegenover zijn Spaanse psychiater: Que haya un amor (laat er een liefde zijn). De eerlijkheid van Parks is vaak grappig, maar vooral diep-menselijk en herkenbaar. Want ja, zo'n rommeltje is het echte leven nou eenmaal vaak.

Blijf de aarde trouw, pleidooi voor een nietzscheaanse terrasofie, Henk Manschot (2016)

De aarde is ziek en die ziekte heet de mens, schreef Nietzsche al in de 19e eeuw, met vooruitziende blik. De ziekte van de mens is dat hij zich vervreemd heeft van de aarde en de natuur om hem heen. We hebben in deze tijd van klimaatverandering en ecologische crisis een filosofie nodig die niet de mens maar de aarde centraal stelt: terrasofie, betoogt Manschot. Een urgent, helder en persoonlijk boek.

Het vogelhuis, Eva Meijer (2016)

Biografische roman over vogelonderzoekster Len Howard (1894-1973). Zij bracht de tweede helft van haar leven door in een afgelegen huisje op het Engelse platteland. Meijer schrijft precies, fijnzinnig en met een groot inlevingsvermogen. Niet alleen Howard maar ook de vogels komen daardoor tot leven.

 

Lof der Onvolmaaktheid, Gerbert van Loenen (2015)

Ondertitel: Waarom zelfbeschikking niet genoeg is om goed te leven en te sterven. Voegt veel toe aan de discussie over euthanasie door het stellen van goede vragen over met name autonomie. Verhelderend en verdiepend, met veel oog voor de waarde van kwetsbaarheid.

Betere mensen. Over gezondheid als keuze en koopwaar, Trudy Dehue (2014)

Scherpe, heldere analyse. Onthullend. Dehue onderbouwt en illustreert haar punt zeer overtuigend: de wetenschap maakt de werkelijkheid eerder dan dat ze hem blootlegt.

Leer ons stil te zitten. Een scepticus zoekt zin en gezondheid,Tim Parks (2012)

De neurotische auteur worstelt met zijn prostaatproblemen en voelt zich gedwongen op onderzoek uit te gaan naar een remedie. Onderhoudend, grappig, intelligent en heerlijk zelfkritisch.

Gesloten huis, Nicolaas Matsier (1994)

Autobiografische roman over een zoon die het ouderlijk huis ontruimt na het overlijden van zijn moeder. Aan de hand van wat hij tegenkomt, zoals een schuimklopper voor de afwas en het 'vlekkenschrift' van zijn moeder, reflecteert hij over zijn gereformeerde jeugd, zijn ouders, het overlijden van zijn broer en een door hemzelf doorgemaakte periode van waanzin. Tijdens het opruimen maakt hij schoon schip in zowel het huis als zijn hoofd. Prachtige observaties en bespiegelingen, rijke taal. Kreeg voor dit boek de AKO-Literatuurprijs (1994) en de Ferdinand Bordewijkprijs (1995).

 

Kerewin, Keri Hulme (1984)

Overdonderend en puur. Naast de drie hoofdpersonen speelt de natuur een grote rol. Oorspronkelijke titel: The Bone People. Won de Bookerprize 1985.